Chemisch gezien is een edelmetaal een in de natuur voorkomend metaal dat nauwelijks reageert met andere stoffen. Edelmetalen roesten bijvoorbeeld niet en zijn goed bestand tegen zuren – hoewel we u op het hart drukken dit thuis niet uit te testen! In zuivere vorm zijn vele soorten edelmetalen ook vrij zacht, bijna kneedbaar, en hebben ze een kenmerkende glans.

Nobele onbekenden

Tot de edelmetalen behoren een aantal soorten waar u misschien nog nooit van gehoord hebt: ruthenium, osmium, iridium en palladium, maar ook rodium, zilver, platina en goud. We gaan straks uitgebreid in op de laatste twee soorten edelmetalen. De overige bespreken we hier even kort.

Ruthenium is een zilverkleurig, hard metaal dat voornamelijk in de elektronica wordt gebruikt. Het werd in 1844 ontdekt in het Russische Oeralgebergte. Vandaag wordt deze soort edelmetaal daar nog steeds het meest bovengehaald, naast Noord- en Zuid-Amerika.

Osmium heeft een blauwgrijze kleur en reageert in poedervorm heel sterk met zuurstof. Hierdoor gaat het vreselijk stinken (het woord osmium is overigens afgeleid van het Griekse osmè, wat ‘stank’ betekent) en is het bovendien zeer giftig. Niet het soort edelmetaal dat u om uw vingers wil dragen dus …

Iridium heeft een heel hoge dichtheid, waardoor het relatief zwaar weegt. In de industrie is het metaal erg gegeerd door zijn hardheid, duurzaamheid en hoge smelttemperatuur. Het is zeldzaam in de aardkorst, maar vaak in meteorieten te vinden.

Met palladium, ook alweer een zilverkleurige stof, komen we al wat dichter in de buurt van de soorten edelmetalen waaraan de meeste mensen meteen denken. Sommige juwelen worden van zuiver palladium gemaakt, hoewel het erg zacht en licht is. Maar in de siersmeedkunst wordt palladium vooral gebruikt als toevoeging bij goud, om witgoud te bekomen.

Rodium is een zilverwit (eerder wit dan zilver), zeer hard metaal, dat bijzonder zeldzaam is. In de natuur komt het meestal voor gemengd met goud, platina of palladium. Zuiver rodium filteren is een dure, ingewikkelde aangelegenheid. De meeste vindplaatsen bevinden zich opnieuw in het Russische Oeralgebergte, en jaarlijks wordt er nog geen 25 ton bovengehaald. Ter vergelijking: in 2018 bedroeg de totale wereldwijde goudproductie 3260 ton.

Wegens zijn hardheid en uitzonderlijke kleur wordt een flinterdun laagje rodium aangebracht op witgouden juwelen. Witgoud heeft op zich immers nog altijd een gelige schijn. Dit proces noemen we rodineren.

Zilver

Zilver, een populaire soort edelmetaal, verliest zijn kleur en wordt zwart - BAUNAT

Tot zover de nobele onbekenden onder de soorten edelmetalen. Zilver, daarentegen, kent iedereen. Al duizenden jaren lang is zilver niet alleen een geliefd edelmetaal voor bijvoorbeeld versieringen, maar ook een veelgebruikt betaalmiddel. Het Frans woord voor zilver, namelijk ‘argent’, is niet voor niets afgeleid van het Latijnse woord voor zilver, ‘argentum’.

Door zijn buigbaarheid is zilver gemakkelijk te bewerken. Daarom is deze soort edelmetaal erg populair in de toegepaste kunst. Kandelaars, bestek, juwelendoosjes, religieuze iconen en schrijnen, dwarsfluiten – ze bestaan allemaal uit zilver of zijn bedekt met een zilverlaagje. Na verloop van tijd verliest zilver wel zijn kleur en wordt het zwart. Maar met een goede poetsbeurt kan dit zo verholpen worden.

Als u zilveren juwelen of andere voorwerpen in huis hebt, kunt u de zuiverheid ervan achterhalen door de kleine lettertjes op te snorren. Staat er aan de binnenkant van uw zilveren ring 925 of AG 925, dan bestaat uw sieraad voor 92,5% uit zilver en 7,5% uit een ander metaal, doorgaans koper. Zilver met deze zuiverheid wordt ook sterling silver genoemd.

Zilver wordt eveneens gebruikt in gouden juwelen. Zowel geelgouden, roodgouden als witgouden sieraden bevatten een bepaald percentage zilver, om het zachte goud enige stevigheid te bieden. Het is ook absoluut niet zo zeldzaam als goud. De grootste zilverleverancier is Mexico, en in 2018 alleen al werd wereldwijd 27 000 ton zilver ontgonnen.

Goud

Van alle soorten edelmetalen is alleen goud geel, maar die kleur verandert in een legering – BAUNAT

Goud is de enige soort edelmetaal die in oorsprong een gele kleur heeft. Het is zacht en buigzaam, maar ook erg compact: één gram goud kan geplet en gewalst worden tot een vel bladgoud van maar liefst een vierkante meter groot. Het edelmetaal reageert niet met water of zuurstof. Daarom roest of verkleurt het niet.

Omdat zuiver goud te zacht is voor sieraden, worden andere (edel)metalen eraan toegevoegd, om tot een zogenaamde legering te komen. Geelgoud is bijvoorbeeld een legering van goud, koper en zilver. Er zijn nog andere combinaties mogelijk, waardoor de gele kleur van goud in een andere richting wordt geduwd. Witgoud bevat meer zilver, nikkel of palladium, roodgoud heeft dan weer meer koper in zijn samenstelling. Maar het kan ook wat exotischer.

Electrum, een natuurlijk voorkomende legering van goud en zilver, heeft een groenige kleur. Het aandeel goud en zilver is hierbij ongeveer fiftyfifty. De Oude Grieken gebruikten het al als betaalmiddel.

Daarnaast bestaan er nog intermetallische verbindingen met bijvoorbeeld aluminium, wat ‘paars goud’ oplevert. Dit is een visueel verbluffende, maar broze stof die weinig praktisch nut heeft in industriële of siersmeedkundige toepassingen. Paars goud wordt vaker gebruikt als ‘edelsteen’ dan als ringband. Blauw goud is dan weer een verbinding van goud en indium. Afhankelijk van het aandeel indium kan de kleur sterk variëren.

Noch electrum, noch paars of blauw goud hebben echter de klassieke, luxueuze uitstraling van geelgoud, witgoud of roodgoud. Daarom zal u ze niet vinden in juwelenwinkels die kwaliteit hoog in het vaandel dragen.

Waar komt goud vandaan?

De grootste goudklomp die ooit is gevonden, woog een slordige 71 kilogram. Doorgaans komt goud echter voor als een fijne, korrelige structuur, vaak in combinatie met andere metalen zoals zilver, in aders in de scheuren van rotsen diep onder de grond. De concentratie van goud in deze rotsen is erg laag: een ton erts is goed voor 6 à 7 gram goud.

Goudstaven zijn er in alle soorten en maten - BAUNAT

Gouderts wordt ontgonnen uit goudmijnen en verwerkt om het goud eruit te filteren. Het erts wordt eerst gebroken en fijngemalen en vervolgens opgelost in natriumcyanide – toegegeven, een smerig goedje. Daarna wordt het goud aan een temperatuur van 1600°C van de slak gescheiden en in een staafvormige mal gegoten met een zuiverheid van ongeveer 80%. Een verdere behandeling met chloor en koningswater verhoogt de zuiverheid tot 99,9%.

Platina

Toen de Spanjaarden platina ontdekten, zagen ze deze soort edelmetaal als zilververontreiniging - BAUNAT

Toen de Spanjaarden in de Nieuwe Wereld op zoek gingen naar zilver en goud, botsten ze op een merkwaardig metaal dat ‘onmogelijk te smelten was’. Ze zagen het dan ook als een ongewenste verontreiniging van het ontgonnen zilvererts. Dat hadden ze echter goed fout.

Platina is erg duurzaam, stabiel en kleurvast. Het wordt op een gelijkaardige manier ontgonnen als goud, met het verschil dat een ton erts slechts 1 à 6 gram platina oplevert. Doorgaans is platina een pak duurder dan goud, maar de prijs is momenteel – in het voorjaar van 2019 – zeer gunstig.

TIP Platina en witgoud lijken op elkaar, maar het zijn wel degelijk twee verschillende soorten edelmetalen. Lees exact hoe ze verschillen.

Juwelen in soorten edelmetalen als wit-, geel- en roodgoud, of platina? Die vindt u in alle mogelijke ontwerpen bij BAUNAT. Ook voor mannen, zoals … manchetknopen. Veel shopplezier!

Share on:
GERD VAN DE VEL